Nowe zasady oznaczania treści AI od 2 sierpnia 2026 r. [PORADNIK DLA BIBLIOTEK]

Od 2 sierpnia 2026 r. obowiązują nowe zasady dotyczące przejrzystości niektórych treści tworzonych lub modyfikowanych przy użyciu sztucznej inteligencji. Dla bibliotek oznacza to konieczność zwrócenia szczególnej uwagi na realistyczne obrazy, nagrania i filmy, teksty dotyczące spraw publicznych oraz rozwiązania umożliwiające bezpośrednią interakcję z AI.

Biblioteki coraz częściej wykorzystują sztuczną inteligencję do przygotowywania grafik promocyjnych, opisów wydarzeń, materiałów edukacyjnych, prezentacji, nagrań oraz komunikacji z odbiorcami. AI może znacząco usprawnić pracę instytucji, ale jej wdrażanie wiąże się również z odpowiedzialnością za sposób tworzenia, sprawdzania i publikowania treści.

Od 2 sierpnia 2026 r. zastosowanie mają obowiązki przejrzystości określone w art. 50 unijnego rozporządzenia w sprawie sztucznej inteligencji, nazywanego AI Act. Nie oznacza to jednak, że każdą grafikę, tekst lub materiał przygotowany z pomocą AI trzeba automatycznie oznaczać.

Czym jest AI Act?

AI Act, czyli Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689, ustanawia wspólne zasady dotyczące tworzenia i stosowania systemów sztucznej inteligencji na terenie Unii Europejskiej.

Rozporządzenie opiera się na podejściu uwzględniającym poziom ryzyka. Im większy wpływ systemu AI na bezpieczeństwo, prawa człowieka lub sytuację obywateli, tym bardziej rozbudowane są obowiązki jego dostawcy i podmiotu stosującego.

Biblioteka, której pracownicy korzystają zawodowo z systemów sztucznej inteligencji, może występować jako podmiot stosujący AI. Dotyczy to między innymi sytuacji, w których instytucja wykorzystuje narzędzia AI do przygotowania i publikacji materiałów skierowanych do odbiorców.

Co zmieniło się 2 sierpnia 2026 r.?

Od 2 sierpnia 2026 r. zastosowanie ma art. 50 AI Act, który reguluje przejrzystość niektórych systemów oraz treści generowanych i modyfikowanych przez sztuczną inteligencję.

W przypadku bibliotek szczególne znaczenie mają trzy obszary:

• realistyczne obrazy, nagrania i materiały wideo, które mogą zostać uznane za autentyczne,
• teksty publikowane w celu informowania o sprawach mających znaczenie publiczne,
• systemy umożliwiające bezpośrednią interakcję odbiorcy ze sztuczną inteligencją, np. chatboty i wirtualni asystenci.

Obowiązek oznaczania nie dotyczy wszystkich treści przygotowanych przy użyciu AI. Znaczenie ma rodzaj materiału, jego przeznaczenie, stopień podobieństwa do rzeczywistości oraz zakres kontroli sprawowanej przez człowieka.

Jakie treści AI trzeba oznaczać?

1. Realistyczne obrazy, nagrania i filmy typu deepfake

Oznaczenie jest wymagane, gdy biblioteka publikuje wygenerowany lub zmodyfikowany przez AI obraz, materiał dźwiękowy albo film, który:

• przypomina istniejącą lub możliwą do zaistnienia osobę, miejsce, obiekt, instytucję albo wydarzenie,
• może zostać odebrany jako autentyczny lub przedstawiający prawdziwą sytuację.

Przykładem może być realistyczna fotografia przedstawiająca warsztaty animacji poklatkowej, które nigdy się nie odbyły, nagranie wykorzystujące sklonowany głos konkretnej osoby albo film pokazujący fikcyjne wydarzenie w rzeczywistej bibliotece.

Praktyczna zasada: jeśli przeciętny odbiorca może uznać materiał za prawdziwy, należy wyraźnie poinformować o jego sztucznym pochodzeniu lub modyfikacji.

W przypadku materiałów artystycznych, satyrycznych, fikcyjnych lub kreatywnych sposób oznaczenia może zostać dostosowany tak, aby nie zakłócał odbioru dzieła. Informacja o zastosowaniu AI nadal powinna być jednak dostępna.

2. Teksty dotyczące spraw interesu publicznego

Oznaczenia mogą wymagać teksty wygenerowane lub zmodyfikowane przez AI, które są publikowane w celu informowania odbiorców o sprawach mających znaczenie publiczne.

Do tej kategorii mogą należeć między innymi materiały dotyczące:

• działania administracji i usług publicznych,
• zdrowia, bezpieczeństwa i praw obywateli,
• nauki, edukacji i ochrony środowiska,
• wydarzeń społecznych, ekonomicznych i politycznych,
• zjawisk i wydarzeń kulturalnych będących przedmiotem debaty publicznej.

Nie każdy post promujący wydarzenie biblioteczne będzie więc automatycznie tekstem dotyczącym spraw interesu publicznego. Ocena zależy od celu, treści i kontekstu publikacji.

Tekstu nie trzeba oznaczać, jeżeli przeszedł rzeczywistą kontrolę człowieka lub kontrolę redakcyjną, a osoba albo instytucja ponosi odpowiedzialność za jego publikację.

Kontrola nie może ograniczać się do sprawdzenia ortografii, gramatyki lub poprawienia stylu. Powinna obejmować m.in.:

• weryfikację faktów i źródeł,
• ocenę poprawności merytorycznej,
• sprawdzenie, czy materiał nie wprowadza odbiorców w błąd,
• możliwość zmiany, odrzucenia lub zatwierdzenia treści przez osobę odpowiedzialną.

W praktyce oznacza to, że bibliotekarz lub bibliotekarka może wykorzystać AI jako narzędzie pomocnicze, a następnie zweryfikować, poprawić i zatwierdzić materiał. Samo skopiowanie odpowiedzi z generatora tekstu i pobieżna korekta językowa nie stanowi wystarczającej kontroli redakcyjnej.

3. Chatboty i wirtualni asystenci

Osoby korzystające z systemów umożliwiających bezpośrednią rozmowę ze sztuczną inteligencją powinny zostać poinformowane, że komunikują się z AI, chyba że jest to oczywiste z punktu widzenia przeciętnego odbiorcy.

Komunikat powinien pojawić się najpóźniej na początku pierwszej interakcji. Może mieć przykładową formę: „Rozmawiasz z wirtualnym asystentem bibliotecznym opartym na sztucznej inteligencji”.

Obowiązek odpowiedniego zaprojektowania takiego systemu spoczywa na jego dostawcy. Biblioteka wdrażająca chatbota powinna jednak sprawdzić, czy system rzeczywiście wyświetla wymagany komunikat oraz czy jest on zrozumiały i dostępny dla odbiorców. Jeżeli biblioteka samodzielnie tworzy system, udostępnia go pod własną nazwą lub dokonuje istotnych modyfikacji rozwiązania, jej rola prawna może być szersza niż rola zwykłego użytkownika narzędzia.

Kiedy nie trzeba oznaczać treści AI w bibliotece?

Oznaczenie nie będzie co do zasady potrzebne, gdy:

• AI wykonuje wyłącznie standardową edycję materiału graficznego, np. korektę kolorów, poprawę ostrości lub usunięcie tła, bez istotnej zmiany znaczenia treści,
• grafika ma jednoznacznie fantastyczny, ilustracyjny albo umowny charakter i nie przypomina istniejącej lub możliwej do zaistnienia osoby, miejsca lub wydarzenia w sposób mogący wprowadzić odbiorców w błąd,
• tekst nie dotyczy spraw interesu publicznego,
• tekst przeszedł rzetelną kontrolę merytoryczną lub redakcyjną człowieka, a za jego publikację odpowiada wskazana osoba albo instytucja,
• odbiorca może w oczywisty sposób rozpoznać, że wchodzi w interakcję z systemem AI.

W razie wątpliwości bezpiecznym rozwiązaniem jest zastosowanie krótkiego i czytelnego komunikatu. Dobrowolna informacja o wykorzystaniu AI może również wzmacniać przejrzystość komunikacji biblioteki.

Jak oznaczać treści wygenerowane przez AI?

Informacja powinna być jasna, widoczna, zrozumiała i dostępna najpóźniej w chwili pierwszego kontaktu odbiorcy z treścią. Nie powinna być ukryta w regulaminie, stopce strony ani pod dodatkowym przyciskiem.

Można stosować między innymi następujące komunikaty:

• „Grafika wygenerowana przy użyciu sztucznej inteligencji”.
• „Obraz został zmodyfikowany przy użyciu AI”.
• „Nagranie zawiera głos wygenerowany przez AI”.
• „Materiał wideo został wygenerowany lub zmodyfikowany przy użyciu AI”.
• „Tekst wygenerowany przez AI. Materiał nie przeszedł kontroli redakcyjnej”.

Biblioteka może również korzystać z ikon przygotowanych przez Unię Europejską do oznaczania treści generowanych przez sztuczną inteligencję, tak jak na powyższej grafice. Sama ikona nie zawsze będzie jednak wystarczająca. Odbiorca powinien bez trudu zrozumieć, co oznacza dany symbol i jakiej treści dotyczy. Dlatego najlepiej stosować ikonę razem z krótkim komunikatem, np.: „Grafika wygenerowana przy użyciu AI” lub „Obraz zmodyfikowany przy użyciu AI”. Informacja może znaleźć się na grafice, bezpośrednio pod nią albo w opisie publikacji, pod warunkiem że jest widoczna przy pierwszym kontakcie z materiałem i nie wymaga szukania jej w stopce, regulaminie lub dodatkowej zakładce.

Oznaczenie powinno być dostępne

Informację o wykorzystaniu AI należy przygotować zgodnie z wymaganiami dostępności.

W praktyce oznacza to między innymi:

• zapewnienie odpowiedniego kontrastu i czytelnej wielkości tekstu,
• umieszczenie informacji także w tekście alternatywnym, jeżeli jest częścią grafiki,
• dodanie komunikatu tekstowego do materiałów dźwiękowych i filmowych,
• zastosowanie informacji możliwej do odczytania przez technologie asystujące,
• unikanie oznaczeń opartych wyłącznie na kolorze, symbolu lub mało rozpoznawalnej ikonie.

Co powinna zrobić biblioteka, która korzysta z narzędzi AI?

Samo dodawanie etykiet do publikacji nie wystarczy do odpowiedzialnego wdrożenia sztucznej inteligencji. Dyrekcja biblioteki powinna ustalić, w jaki sposób pracownicy mogą korzystać z narzędzi AI oraz kto odpowiada za sprawdzanie przygotowywanych materiałów.

Podstawowa procedura może obejmować:

1. Inwentaryzację narzędzi, czyli ustalenie, z jakich systemów AI korzystają poszczególne osoby i działy (np. ChatGPT, ale nie Gemini).
2. Określenie dozwolonych zastosowań, w tym zasad, jakie dane, dokumenty, wizerunki itp. mogą być wprowadzane do systemów AI (np. zakaz wprowadzania danych osobowych czy finansowanych).
3. Wyznaczenie odpowiedzialności za weryfikację faktów, praw autorskich, ochronę danych i zatwierdzanie publikacji.
4. Przyjęcie zasad oznaczania obrazów, nagrań, filmów i tekstów generowanych lub modyfikowanych przez AI.
5. Przeszkolenie zespołu z bezpiecznego i zgodnego z prawem wykorzystywania sztucznej inteligencji [SPRAWDŹ TEMATY SZKOLEŃ Z AI DLA KADR KULTURY >>]
6. Dokumentowanie kontroli materiałów dotyczących ważnych spraw publicznych.
7. Regularny przegląd procedur wraz z rozwojem narzędzi i zmianami prawnymi.

Jakie kary przewiduje AI Act?

Naruszenie obowiązków przewidzianych w AI Act może prowadzić do nałożenia administracyjnej kary finansowej. W przypadku naruszenia obowiązków przejrzystości maksymalny poziom kary określony w rozporządzeniu może wynosić do 15 mln euro lub do 3 proc. całkowitego rocznego światowego obrotu przedsiębiorstwa z poprzedniego roku obrotowego, zależnie od tego, która wartość jest wyższa.

Wysokość sankcji powinna uwzględniać charakter i skalę naruszenia. Rozporządzenie przewiduje także uwzględnianie proporcjonalności w odniesieniu do mniejszych podmiotów. W przypadku bibliotek publicznych sposób stosowania kar będzie zależał również od krajowych przepisów wykonawczych i kompetencji właściwych organów. Nie należy więc zakładać, że każda pomyłka będzie prowadziła do wielomilionowej sankcji.

Kto nadzoruje stosowanie AI Act w Polsce?

Polskie przepisy przewidują utworzenie Komisji Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji, czyli KRiBSI. Komisja ma pełnić funkcję krajowego organu nadzorującego stosowanie przepisów dotyczących sztucznej inteligencji. Według informacji Ministerstwa Cyfryzacji przewodniczący KRiBSI ma zostać powołany w październiku 2026 r., a rozpoczęcie działalności całej Komisji planowane jest na listopad 2026 r. Do momentu uruchomienia nowych struktur znaczenie będą miały rozwiązania przejściowe oraz kompetencje innych właściwych organów.

AI Act nie zakazuje korzystania ze sztucznej inteligencji

Nowe przepisy nie oznaczają zakazu wykorzystywania AI w promocji, edukacji, opracowywaniu materiałów lub obsłudze odbiorców. Ich celem jest przede wszystkim ograniczenie sytuacji, w których odbiorca nie wie, że ma kontakt z systemem AI albo materiałem, który może zostać błędnie uznany za prawdziwy.

Najważniejszym zadaniem biblioteki jest więc nie samo oznaczanie treści, lecz stworzenie odpowiedzialnego procesu korzystania z AI. Powinien on obejmować kontrolę człowieka, ochronę danych, weryfikację faktów, odpowiedzialność redakcyjną oraz jasne zasady obowiązujące cały zespół.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Zakres obowiązków konkretnej biblioteki może zależeć od sposobu wykorzystania systemu AI, rodzaju publikowanych materiałów oraz roli instytucji w procesie wdrażania rozwiązania.

Źródła i podstawa prawna

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689, AI Act
• Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące obowiązków przejrzystości z art. 50 AI Act
• Pytania i odpowiedzi Komisji Europejskiej dotyczące art. 50 AI Act
• Informacje Ministerstwa Cyfryzacji o polskiej ustawie i KRiBSI