Home inne Wielkanocne tradycje słowiańskie. Starsze niż się wydaje!

Wielkanocne tradycje słowiańskie. Starsze niż się wydaje!

by Gabriela

Wielkanoc nie jest może tak hucznie obchodzona, jak Boże Narodzenie, ale wciąż to jest ważne święto w Polsce. Choć sami Polacy wyznają różne religie, to przynależność do zachodnioeuropejskiej (a dokładniej: łacińsko-chrześcijańskiej) kultury sprawiła, że w mediach mówimy więcej o Wielkanocy, a nie np. Jarych Godach czy Ostarze. 

Warto przy tym wiedzieć, że właściwie żadna religia nie ma monopolu na obchody świąt wiosennych – bo do tej kategorii można zaliczyć chrześcijańską Wielkanoc. Ludzie różnych wyznań od tysięcy lat świętowali nadejście nowej pory roku, a wiosna była tu szczególnie ważna. Po okresie martwoty (i często głodu) wracało życie, wracała nadzieja. Wiele rytuałów odprawiamy i dzisiaj – czasem nie mamy pojęcia, jak nasze gesty czy słowa są stare. Nie wiemy też, że niekoniecznie wywodzą się z kultury chrześcijańskiej, ale są znacznie bardziej pierwotne. Powiedziałabym nawet, że wiele naszych tradycji jest uniwersalnych – bo podobne zwyczaje spotkamy w wielu zakątkach świata.

Starsze niż myślisz

Topienie marzanny

Autorstwa Marta Malina Moraczewska – Praca własna, https://commons.wikimedia.org

Dobrym przykładem takich prastarych rytuałów jest topienie (bądź palenie) Marzanny – dzisiaj to najczęściej szkolna zabawa, a jej korzenie sięgają przedchrześcijańskich obrzędów, kiedy żegnano personifikację zimy. Marzanna jest zresztą ściśle związana z Wielkanocą, bo jej odesłanie to jeden z wielu elementów obrzędowości wiosennej.

Chrześcijaństwo w Polsce – choć obecne naszych terenach przeszło 1000 lat – jest przepełnione rytuałami o nieco bardziej pogańskim pochodzeniu. Przez wieki te dwa porządki musiały koegzystować i wpływały na siebie nawzajem. Badacze wciąż się głowią, które z naszych zwyczajów są stricte chrześcijańskie, a które kryją w sobie tajemnice o wierzeniach naszych przodków. Polska nie jest tutaj jakimś wyjątkiem: w każdym regionie chrześcijaństwo wygląda nieco inaczej, bo w jakimś stopniu dostosowywało się do zwyczajów miejscowej ludności.

Palmy czy wierzby?

I tak na przykład palmy, które przynosi się do kościoła tydzień przed Wielkanocą, też mają swoje ludowe korzenie! Choć te związane z historią Jezusa nie rosną w naszym klimacie, to zielone gałązki miały znaczenie także dla naszych chrześcijańskich przodków. Kolorowe palmy, które dzisiaj podziwiamy (np. podczas konkursu w Lipnicy Murowanej) były często wyplatane z wierzbowych witek. A wierzba to drzewo magiczne, wykorzystywane także w innych rytuałach. Jakich? Żeby daleko nie szukać: innym zwyczajem wielkanocnym jest smaganie wierzbowymi witkami łydek w Lany Poniedziałek, czyli Śmigus-Dyngus. Polewanie wodą też ma zresztą przedchrześcijańskie konotacje. Z jednej strony symbolizowało (i symbolizuje do dzisiaj) oczyszczenie, ale uważa się też, w ten sposób wyrażano radość z powodu nadejścia wiosny. 

Na początku było… jajo

PisankiNajbardziej znanym symbolem Wielkanocy są pisanki – czyli zdobione jajka. Określenie „pisanki” tak naprawdę oznacza bardzo konkretny sposób zdobienia, a poza nimi możemy wyróżnić jeszcze kraszanki, drapanki, oklejanki, nalepianki… Pisanki powstają poprzez nanoszenie wzoru za pomocą gorącego wosku, a następnie zabarwienie jajka. Drapanki – odwrotnie. Wzór zostaje wydrapany ostrym narzędziem. Z kolei oklejanki i nalepianki powstawały poprzez przyklejanie do jajka ozdób różnego rodzaju.

Jajko jest ważnym symbolem właściwie w każdej kulturze. Znajdziemy je także w rekonstrukcjach mitów słowiańskich – to z jajka miał się wykluć jeden z dwójki bogów, którzy wspólnie stworzyli potem świat. Do dzisiaj jajko uważa się za symbol życia, niezwykle ważny element całej naszej kultury.

Przeczytaj artykuł o lipskich pisankach ➔ i zobacz jak powstała mobilna gra terenowa „Czarna perła” w Lipsku ➔!

Tradycje słowiańskie: lokalne bogactwo

Palmy (lub wierzbowe witki) i malowane jajka to naprawdę dopiero początek symbolicznego bogactwa. Wiele z regionów Polski może poszczycić się wyjątkowymi zwyczajami, których nie da się znaleźć w żadnym innym miejscu. Jak daleko sięga ich rodowód? Nie wiadomo. Niektóre z pewnością są bardzo młode, ale nawet w nich mogą tlić się iskry sprzed wielu wieków.

Palmy wielkanocneTakim zwyczajem jest na przykład pogrzeb żuru, który był kiedyś potrawą postną. Tutaj ciekawostka: zupa, którą znamy dzisiaj pod nazwą barszcz, oryginalnie wcale nie było robiona z buraków. Barszcz to zupa z kiszonego… barszczu (pospolitego, nie Sosnowskiego). Tę nazwą rozciągnięto później na innych zupy z kiszonek i zakwasów, stąd nasz wielkanocny barszcz biały. Barszcz był zupą jedzoną na przednówku – gdy kończyły się już zapasy. Nic więc dziwnego, że wraz z nadejściem wiosny odprawiano mu pogrzeb – kojarzył się z ciężkimi czasami.

Inne tego typu tradycje słowiańskie to siuda baba, kurek wielkanocny czy pucheroki (czyli takie wielkanocne kolędowanie). A propos kolęd: ten typ pieśni nie jest zarezerwowany tylko na czas świąt zimowych, bo w katalogach pieśni ludowych znajdziemy także kolędy wiosenne – to po prostu pieśni życzące.

Słowiański sylwester

Mówiąc o Wielkanocy, warto wspomnieć o jeszcze jednym prastarym aspekcie tego święta. Wielkanoc czy Jare Gody to tak naprawdę obchody nowego roku. Rok kończył się zimą: kiedy wszystko umierało, na świecie panowała cisza. Wiosna to nic innego jak narodziny – i nowy początek. Myślę, że podświadomie wszyscy to czujemy: gdy tylko robi się cieplej, pojawiają się bazie i krokusy, zabieramy się za porządki. Wymiatamy to, co stare – i robimy miejsce dla nowego. Na tym opiera się wiele elementów rodzimowierczych obrzędów i ludowych tradycji związanych z nadejściem wiosny.

W poszukiwaniu korzeni

W naszych świątecznych zwyczajach – nie tylko wielkanocnych – kryje się ogrom historii. Możemy w nich odnaleźć słowiańskie tradycje naszych przodków, nieraz bardzo stare i pierwotne. Wystarczy tylko się w nie wsłuchać.

W ułatwieniu poszukiwań tych starych elementów pomogą nasze szkolenia i warsztaty:

  • Moda na słowiańskość – jak ją wykorzystać do promocji czytelnictwa
  • Słowiańskość w literaturze – o tradycjach w książkach współczesnych autorów
  • Obrzędowość doroczna i rodzinna w Polsce – zwyczaje, święta i obrzędy
  • Polska kultura ludowa – tradycje i współczesność

Interesują Cię słowiańskie tradycje?

    Skontaktuj się z nami! Zadzwoń: Asia: +48 530 752 569 , Ola: +48 537 449 555, napisz na szkolenia@goodbooks.pl lub wypełnij formularz, a my skontaktujemy się z Tobą!

    Zobacz także